Van hufterhut tot prikkelarme woonvorm: hoe de 'skaeve huse' in Amsterdam een nieuw imago krijgen

In dit artikel:

Amsterdam onderzoekt opnieuw of de stad speciale, prikkelarme woningen kan realiseren voor mensen die door verslaving, psychische problemen en ernstige overlast niet in een reguliere woonwijk kunnen blijven, maar ook niet passen binnen de maatschappelijke opvang. De gemeente verwijst daarbij naar het Deense concept skaeve huse, waarbij bewoners in kleinschalige woningen leven met intensieve begeleiding en duidelijke basisregels.

De stad experimenteerde hier al eerder mee. In 2007 kwamen in de Houthaven vijf containerwoningen voor alleenstaande mannen met onder meer verslavingsproblemen, psychiatrische aandoeningen en een verleden van overlast, zoals vervuiling, geluid en intimidatie. In een zesde container werkte de begeleiding. De bewoners waren vaak uit hun eerdere woning gezet of dreigden dat te worden. De voorziening moest voorkomen dat zij op straat belandden en de problemen zich verplaatsten.

De eerste proef kreeg landelijke aandacht en bleek volgens een onafhankelijke evaluatie beter te verlopen dan gevreesd. In de omgeving waren nauwelijks incidenten en de overlast in de voormalige woonbuurten nam af. Een heldere contactpersoon en intensieve begeleiding werden als belangrijke voorwaarden genoemd. Toch verdwenen de woningen in 2010, omdat de locatie plaats moest maken voor nieuwbouw. Pogingen om het project elders in Amsterdam voort te zetten liepen vast op politieke weerstand en het gebrek aan geschikte locaties.

De woonvorm had bovendien een beladen imago. Tegenstanders vreesden dat de bewoners op een moderne manier zouden worden afgezonderd, vergelijkbaar met historische vormen van gedwongen segregatie. In de media kregen de woningen denigrerende bijnamen, terwijl initiatiefnemers benadrukten dat het niet ging om ‘aso’s’, maar om mensen met complexe zorgproblemen voor wie bestaande voorzieningen tekortschoten. Stadsdelen wilden echter niet worden verbonden aan een voorziening voor moeilijke bewoners in hun eigen buurt.

Ook de Amsterdamse treiteraanpak, die vanaf 2013 werd ontwikkeld, beïnvloedde dat beeld. Bij extreme overlast moesten niet de omwonenden, maar de veroorzakers verhuizen. De veelbesproken zaak rond de familie Dimitrov, die een woning nabij de Piet Heintunnel kreeg en weinig hulp accepteerde, versterkte de associatie tussen speciale woningen en veiligheidsoverlast. Volgens betrokkenen verschilde die situatie wezenlijk van skaeve huse, onder meer doordat de begeleiding veel beperkter was.

Nu groeit de belangstelling opnieuw. Corporaties en de gemeente zien dat een groep bewoners tussen de bestaande systemen valt: zij plegen niet per se strafbare feiten en hebben geen acute zorg nodig, maar veroorzaken wel voortdurende problemen en kunnen niet zelfstandig in een gewone woonwijk functioneren. In het nieuwe coalitieakkoord van PRO Amsterdam en D66 ligt de nadruk daarom op zorg, welzijn en een prikkelarme woonomgeving in plaats van op het beheersen van overlast.

Een gemeentewoordvoerder bevestigt dat een haalbaarheidsonderzoek naar een nieuwe locatie loopt. Waar die plek komt, is nog niet bekend. De gemeente verwacht dat openbaarmaking van een mogelijke locatie direct tot maatschappelijke weerstand leidt. Een geschikte plek, een zorgvuldige selectie van bewoners en voldoende dagelijkse begeleiding zijn volgens deskundigen essentieel. Volledige zekerheid dat er nooit incidenten ontstaan, bestaat niet; een dodelijk incident bij een vergelijkbare voorziening in Heerlen liet dat onlangs zien.

Voorstanders wijzen tegelijk op de mogelijke resultaten. In Hilversum daalde het aantal politiemeldingen rond zes bewoners van ongeveer 150 per jaar naar nul nadat zij in een vergelijkbare woonvorm gingen wonen. Daarmee kan het concept zowel de leefbaarheid als de positie van de bewoners verbeteren. De eerste Amsterdamse deelnemers kwamen na de sloop van de Houthaven uiteindelijk op verschillende zorglocaties terecht. De stad wil nu onderzoeken of een vaste, begeleide woonplek opnieuw een beter alternatief kan bieden.